Steeds vaker gaan publieke organisaties aan de slag met serious gaming. Maar wanneer is een spel een waardevolle interventie en wanneer juist niet? In deze blog laten wij zien wat serious gaming kan betekenen voor beleidsopgaves, waarin het verschilt van trainingen, workshops en simulaties, en waarom het juist bij complexe maatschappelijke vraagstukken vaak meer oplevert dan nóg een analyse of overleg. Serious gaming is geen hype, maar een serieuze benadering van leren, kiezen en samenwerken.

*Op ons* *Platform Laakdam* *is het mogelijk beleidsspellen te spelen op wijk, stadsdeel, gemeente, regionaal of provinciaal niveau.*

Complexiteit begrijpen door haar te ervaren

Veel beleids- en organisatievraagstukken beginnen rationeel. Er ligt een analyse, een beleidsnota of een programmaplan. Er zijn doelen geformuleerd en rollen verdeeld. En toch stokt het gesprek zodra het spannend wordt. Betrokkenen blijven vanuit hun eigen beleidsterrein redeneren. Bestuurders vragen om richting, maar krijgen vooral nog meer varianten en alternatieven aangereikt. Medewerkers worden met alle goede bedoelingen betrokken, maar herkennen hun werkelijkheid niet in de besluiten die vervolgens worden genomen.

In andere situaties is er wél draagvlak, maar ontbreekt het aan gezamenlijk begrip. Iedereen gebruikt dezelfde woorden, maar bedoelt iets anders. Begrippen als integrale afweging, regie, participatie of brede welvaart waren tot voorkort nog nieuw en veelbelovend, maar blijken in de praktijk vooral elastisch. Tegelijkertijd worden overleggen voller, documenten dikker en de afstand tussen analyse en handelen alsmaar groter.

In dit soort situaties kan serious gaming een uitweg bieden. Niet als snelle interventie of werkvorm om complexiteit te bespreken, maar als een manier om complexiteit ook daadwerkelijk te ervaren. Een serious game biedt ruimte om vastgeroeste denkpatronen te onderzoeken en samen te oefenen met andere manieren van kijken en kiezen.

*In onze serious game voor raadsleden oefenen deelnemers met formeren en integraliteit. Het spel kan gespeeld worden met*

Wat is serious gaming?

Serious gaming is het doelgericht inzetten van een spelvorm om te leren, te verkennen of te oefenen rond een vraagstuk uit de praktijk. Een spel staat dan ook zelden op zichzelf, maar is een middel om een inzicht, ervaring, of doorbraak te organiseren.

In de beleidscontext gaat het meestal om vraagstukken waarbij meerdere perspectieven samenkomen. Denk aan het formuleren van beleidsopties, het maken van strategische keuzes, of het realiseren van een vruchtbare samenwerking tussen organisaties. In de meeste gevallen ervaren betrokkenen een zekere mate van onzekerheid over het proces en de uitkomst door de complexiteit.

Serious games maken deze complexiteit hanteerbaar door deelnemers in een gesimuleerde situatie te plaatsen die lijkt op hun werkelijkheid, maar net genoeg afstand biedt om te kunnen reflecteren.

Kenmerkend voor onze serious games voor beleidsopgaves is dat deelnemers niet alleen praten over keuzes, maar ze ook daadwerkelijk maken. Ze ervaren zo de consequenties, tijdsdruk, onderlinge afhankelijkheden en morele dilemma’s die anders abstract blijven. Het spel creëert daarmee ervaringskennis die met woorden alleen moeilijk over te dragen is.

Serious gaming wordt binnen grote publieke organisaties de laatste jaren steeds vaker ingezet bij beleidssimulaties, leersimulaties en ‘spelend leren in organisaties’. Deze termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar verwijzen in essentie naar hetzelfde principe: leren door te doen in een veilige, maar realistische setting.

Onze visie op serious gaming

Bij Waai geloven wij dat een serious game pas werkt als spelers zich erin verliezen. Niet omdat entertainment het doel is, maar omdat juist in dat spelplezier ruimte ontstaat voor inzicht, leren en doorbraken. Spelend leren is geen truc, maar een bewezen manier om betrokkenheid, motivatie en actief denken te versterken. Wat kinderen vanzelfsprekend doen door te spelen, werkt ook voor volwassenen die complexe vraagstukken moeten doorgronden, zoals James Paul Gee laat zien in zijn werk over game-based learning.

Het leren dat in een serious game ontstaat, is veelzijdig. Soms gaat het om het begrijpen van elkaars perspectief. Soms om het verkennen van beleidsopties of het vormen van strategie. Soms om het oefenen van samenwerking en besluitvorming. Juist doordat spelers actief experimenteren en keuzes maken in een veilige context, ontstaat intrinsieke betrokkenheid en verdiept het leren zich, zoals ook onderzoek naar serious games laat zien.

Het spelkarakter van onze serious games voor beleidsopgaves is onderzoekend en experimenteel. Er is ruimte om te proberen, te falen en opnieuw te kiezen. Omdat de consequenties niet echt zijn, durven deelnemers zo andere afwegingen te maken dan in de dagelijkse praktijk. Dat maakt patronen zichtbaar die in vergaderingen en beleidsprocessen vaak onbesproken blijven.

Tegelijkertijd nemen wij bij Waai de inhoud uiterst serieus. Een game moet de werkelijkheid vereenvoudigen zonder haar te vervormen. De spelmechaniek moet inhoudelijk kloppen en gebaseerd zijn op een scherp begrip van het vraagstuk. Die scherpte brengen wij mee vanuit meer dan tien jaar ervaring met complexe beleids- en organisatievraagstukken. Wij schreven rapporten, deden onderzoek en werkten aan beleidsinnovatie. Wat wij in het spel abstraheren, hebben wij eerst in de volle complexiteit doorgrond. Juist daardoor zijn onze games meer dan een metafoor en daadwerkelijk in staat om iets in beweging te zetten.

*Al onze beleidsspellen beiden de mogelijkheid actuele casuïstiek toe te voegen aan het spel.*

Verschil met training, workshop of simulatie

Serious gaming wordt soms op één hoop gegooid met trainingen of interactieve workshops. Er zijn overeenkomsten, maar ook duidelijke verschillen.

Een training richt zich meestal op het aanleren van vaardigheden of kennis. De inhoud ligt grotendeels vast en de leerdoelen zijn individueel. De deelnemer leert iets nieuws en past dat later toe.

Een workshop is vaak gericht op het ophalen van ideeën, het creëren van draagvlak of het maken van afspraken. De uitkomst is dan meestal een gedeeld beeld of een lijst met actiepunten.

Een simulatie kan sterk lijken op serious gaming, maar is meestal technischer van aard. Denk aan digital twins, interactieve rekenmodellen of scenarioanalyses waarbij keuzes of beleidsopties worden doorgerekend.

Serious gaming onderscheidt zich doordat het sociale interactie, besluitvorming en ervaring onlosmakelijk met elkaar verbindt. Deelnemers nemen niet alleen beslissingen, zij beleven de consequenties ervan en doen dat in interactie met anderen. Het gaat dus niet alleen om wat er wordt besloten, maar vooral om hoe en waarom. Juist daarin zit de kracht.

Serious gaming maakt namelijk impliciete aannames, machtsverhoudingen en handelingspatronen zichtbaar. De belangrijkste leeropbrengst ontstaat vaak niet in de uitkomst van het spel, maar in het gesprek dat tijdens en na het spel wordt gevoerd. Dat maakt serious gaming bij uitstek geschikt voor beleidsvraagstukken waarin analyse alleen niet meer volstaat en waarin gezamenlijk begrip en gedragsverandering nodig zijn om echt verder te komen.

Wat serious gaming niet is

Er bestaan hardnekkige misverstanden over serious gaming. Die benoemen is belangrijk om verkeerde verwachtingen te voorkomen.

Serious gaming is geen snelle oplossing voor vastgelopen dossiers. Het vervangt geen analyse, geen bestuur en geen verantwoordelijkheid. Het kan inzicht opleveren, maar neemt geen besluiten.

Het is ook geen speelse verpakking van bestaande standpunten. Als het spel alleen bevestigt wat men al wist, voegt het weinig toe.

Daarnaast is serious gaming geen vrijblijvend spelletje. Juist omdat het ervaringen oproept en patronen blootlegt, kan het confronterend zijn. Dat vraagt om een veilige setting en zorgvuldige begeleiding na de spelsessie.

Tot slot is serious gaming geen wondermiddel voor draagvlak. Het kan begrip vergroten, maar lost conflicten niet automatisch op.

*Een serious game biedt de mogelijkheid lastige gesprekken aan te gaan die anders niet gevoerd worden.*

Wanneer serious gaming werkt

Serious gaming voor beleidsopgaves is vooral effectief in situaties waarin complexiteit, onzekerheid en meerdere perspectieven samenkomen.

Het werkt goed wanneer:

er capaciteiten, inzicht of ervaringskennis ontbreekt
er behoefte is aan een gedragsverandering of mindset shift
er sprake is van een vraagstuk zonder eenduidige oplossing
verschillende disciplines, organisaties of rollen betrokken zijn
besluitvorming niet alleen rationeel, maar ook normatief is
men wil leren van mogelijke gevolgen voordat keuzes definitief zijn
onderlinge verhoudingen de voortgang in de weg zitten

Belangrijk is dat er ruimte is om te leren. Als de uitkomst al vaststaat, verliest het spel zijn waarde. Ook helpt het wanneer deelnemers bereid zijn om tijdelijk uit hun rol te stappen en het experiment aan te gaan.

Een andere randvoorwaarde is goede inbedding. Serious gaming werkt het best als onderdeel van een breder proces, bijvoorbeeld een beleidsverkenning, strategietraject of veranderopgave. Zonder follow up blijft de ervaring los zand.

Wanneer het geen goede keuze is

Er zijn ook situaties waarin serious gaming weinig toevoegt.

Als het vraagstuk eenvoudig is en vooral vraagt om uitvoering, is een spelvorm vaak onnodig. Ook in situaties waarin het gaat om exacte vergelijkingen zijn simulaties zoals een digital twin beter geschikt.

Wanneer deelnemers geen tijd of mentale ruimte hebben om zich open te stellen, werkt het spel averechts. Datzelfde geldt als er sprake is van diepe machtsconflicten die eerst bestuurlijk moeten worden opgelost (waar wij overigens wel een spel voor hebben!).

*Onze serious game onderscheiden zich van de concurrentie niet alleen door de diepgang maar ook door het spelplezier.*

Minicase uit de praktijk

Een grote gemeente speelde een vraagstuk rond integrale besluitvorming over een kwetsbare wijk. Verschillende afdelingen waren betrokken, ieder met eigen wettelijke taken en belangen. Uit eerder onderzoek bleek dat men elkaar wel hoorde, maar niet altijd begreep en vooral zelf wilde ‘scoren’.

Er werd gekozen voor een serious game waarin deelnemers gezamenlijk besluiten moesten nemen over fictieve, maar herkenbare projecten in onze simulatiestad Laakdam. Iedere deelnemer kreeg een rol toebedeeld met specifieke verantwoordelijkheden en beperkte middelen.

Tijdens het spel werd zichtbaar hoe snel men terugviel op het eigen perspectief, vooral onder tijdsdruk. Tegelijk ontstond er ruimte om te experimenteren met andere vormen van samenwerking.

De opbrengst was geen kant en klaar besluit, maar een gedeeld inzicht in waar knelpunten ontstonden en welke aannames impliciet meespelen. Dat inzicht wordt nu gebruikt in formele besluitvormingsprocessen.

Conclusie

Serious gaming is geen wondermiddel, maar wél een krachtige keuze wanneer beleidsopgaves vastlopen in analyse, overleg of goedbedoelde afstemming. Juist bij vraagstukken met meerdere perspectieven, onzekerheid en normatieve keuzes kan een spel helpen om te ervaren wat er werkelijk gebeurt in besluitvorming en samenwerking. Niet om het besluit te nemen, maar om het gesprek te verdiepen dat nodig is om tot betere besluiten te komen.

Twijfelt u of serious gaming past bij uw beleidsopgave? Dan is het zinvol om die vraag eerst samen te verkennen. Wij helpen organisaties om scherp te krijgen waar een spel waarde toevoegt, hoe het onderdeel kan worden van een breder beleids- of veranderproces en wanneer een andere aanpak passender is.

Wilt u hierover van gedachten wisselen, of een concrete beleidsopgave verkennen? Neem contact met ons op voor een verkennend gesprek of bekijk onze serious games voor beleidsopgaves. We denken graag met u mee, inhoudelijk en zonder verplichtingen.

FAQ

Wat is het verschil tussen serious gaming en gamification?
Gamification voegt spelelementen toe aan bestaande processen. Serious gaming gebruikt het spel zelf als leerinstrument.

Is serious gaming geschikt voor bestuurders?
Ja mits het spel aansluit bij hun vraagstukken en de tijd zorgvuldig wordt benut. Onze serious games voor bestuurders duren daarom doorgaans ook korter (±90 min).

Hoe meet je de opbrengst van serious gaming?
Vooral kwalitatief via inzichten, gesprekken en vervolgacties. Kwantificering is natuurlijk ook mogelijk maar is contextafhankelijk.

Hoe lang duurt een serieus speltraject?
Dat varieert van meerdere dagdelen verspreid over meerdere sessies tot een kort spel van 60 minutren, altijd afhankelijk van het doel en de complexiteit.

Kan serious gaming online?
Ja, maar fysieke interactie heeft vaak meer diepgang en de leeropbrengst is hoger.

Verwijzing:
Gee, J.P. (2005). Good Video Games and Good Learning: Collected Essays on Video Games, Learning, and Literacy. Essays waarin Gee uitlegt dat goed ontwerp in games gekoppeld is aan krachtige leerprincipes zoals motivatie, experimenteren en probleemoplossend leren. https://jamespaulgee.com/pubs/Good%20Games%20and%20Good%20Learning.pdf

Wat is een beleidsspel en wanneer is het de juiste keuze?